Mierikswortel

Armoracia rusticana
Mierikswortel, mieredik (Nederlands); horseradish (Engels); Meerrettich, Gren, Kren (Duits); raifort (sauvage), cranson, moutarde des allemands, cran de Bretagne, radis de cheval (Frans); rábano picante, rábano rusticano (Spaans); rafano, barbaforte, cren (Italiaans)

 

Mierikswortel - plant.jpg

Historie

De mierikswortel behoort tot de familie der kruisbloemigen/kolen (brassicaceae), waartoe ook de mosterd en Japanse wasabi behoren. Planten met een scherpe smaak. Van de mierikswortel eten we de wortelstok, de rizoom (40-60 cm lang, tot ca. 6 cm dik).
Het is een heel oud en bekend gewas. Zeker zo'n 3000 jaar. Oorspronkelijk uit Oost- en Zuid-Europa. De Grieken kenden het al en het is vrij gangbaar in de Joodse keuken. In de Griekse mythologie zegt het Orakel van Delphi tegen Apollo dat mierikswortel zijn gewicht in goud waard is. In Pompeï komt het op een muurschildering voor.

 

http://www.let.ru.nl/v.hunink/images/cato.jpgDe Romein Cato beschreef het in zijn boek Goed Boeren (De Agricultura) en Plinius de Oudere vermeldt het alsamoracia in zijn Naturalis Historia. Door de Slavische volken is het naar Midden-Europa gekomen en is het ook daar verwilderd. In Duitsland, een mierikswortelland bij uitstek, is het sinds de Middeleeuwen al in cultuur. Bij onze oosterburen zijn heuse Mierikswortelplaatsen, zoals het dorpje Urloffen (Baden Württemberg, tegen de Franse grens) en Baiersdorf in het noorden van Bayern. Daar is een mierikswortelmuseum in een mierikswortelinmaakfabriek.

Mierikswortel - Festival ballon.pngHet zijn dan ook de Duitsers geweest die  deze plant naar de Nieuwe Wereld brachten. In de VS wordt het vanaf pakweg 1800 geteeld, en dan met name in het stroomgebied van de Missouri (en dus ook de Midden-Amerikaanse staat Missouri). De plaats Collinsville, in Illinois, noemt zich echter mierikswortelhoofdstad van de wereld. (Klik hier.) 
In Nederland wordt eigenlijk nauwelijks serieus mierikswortel geteeld.

Herkomst naam

De Duitse botanicus Heinrich Marzell verklaart de Duitse naam als van over de zee – Duits: Meer - gekomen wortel. Omdat mierikswortel (ook) aan de kusten groeit. Anderen zeggen dat het Duitse Meerrettich is niet afkomstig van het woord voor zee, maar van Mähre (oud Duits voor merrie,mare in het Engels) en vergelijk dan het Engelse horseradish en het Franseradis de chevalBestand:Armoracia rusticanaAHA.jpgDe Duitse etymologen die de Duden samenstellen denken dat Meerrettich gewoon 'meer rettich' is en een grote(re) wortel betekent (rettich komt van het Latijnse radix en dat betekent wortel). De Engelstalige etymologen op hun beurt zijn van mening dathorseradish met de Franse slag is afgeleid van het Duitse Mähre (mare = vrouwelijk paard =horseRettich (= radish) en dat het fenomeen paard ermee te maken heeft dat paarden vroeger werden ingezet om taai spul met hun hoeven zacht te stampen. De Latijnse familienaam armoracia duidt erop dat vroeger de mierikswortel als een afrodisiacum werd gezien (Cato – zie hiervoor – noemt het dan ook amoracia). (Maar er zijn geen aanwijzigen voor dat de mierikswortel het liefdesleven bevordert.) Andere bronnen zeggen dat armoracia afgeleid is van het Keltische ar en mor, dat nabij zee betekent.

http://weirdwiccan.homestead.com/files/kruiden/mierikswortel.gifSnapt u het nog? Het Nederlandse mierik komt van mieredik, dat niets te maken heeft met omvangrijke insecten, maar met het soort (on)kruid muur. Mierik, mieredik, is dan stevige muur. [MergenMetz: muur is een heel ander plantengeslacht. Dit is misschien nog wel een veel vagere verklaring dan voor de Duitse en Engelse naam. Zou mierik niet gewoon verwijzen naar merrie? Dan is de cirkel rond metMähre / mare.]

 

 

Heilzaam kruid

Het Bittere Kruid
Mierikswortel wordt tijdens het Joods Pesachfeest gegeten als maror. Het bittere kruid dat symbool staat voor het lijden van de Joden tijdens hun slavenbestaan in Egypte. En waar Marga Minco de titel van haar boek aan heeft ontleend.

Mierikswortel - Het Bittere Kruid_boek.jpgIn de Middeleeuwen bestond er een lange lijst waar de wortel allemaal goed voor zou zijn. Feit is dat het best gezond is, dat het de bloedsomloop opjaagt en vochtafdrijvend is. Het is vermoedelijk goed tegen maag- en darmstoornissen en heeft gunstig effect op de afscheiding van gal. Verder zou het heilzaam werken bij insectenbeten, reuma, jicht en ischias. En het is antibacterieel vanwege dezelfde zwavelhoudende stoffen die ook in knoflook voorkomen (allicine, sinigrine/mosterdolie). Tè is nooit goed. En teveel mierikswortel kan tot bloedingen in de ontlasting leiden. En als u last van uw blaas of nieren heeft: helemaal geen mierikswortel eten.

Culinair

Mierikswortel - rizomen.jpgDe wortel wordt geschild en geraspt of in blokjes gesneden. Niet koken, hoogstens lichtjes verwarmen, is het credo. Geraspt gaat het in sauzen of soepen of gewoon door bijvoorbeeld aardappelpuree gestampt. Ze vind ook haar weg in chutneys. Of simpel, droog geraspt bij bijzondere vleeswaren als hapje worden genuttigd. (Italiaanse antipasti). In blokjes wordt het toegevoegd bij het inmaken van augurken. Het grote blad van de mierikswortel wordt wel als deksel gebruikt in een zuurkoolvatMierikswortel gaat bijzonder goed samen met wild, varkens- en rundvlees. Maar ook bij vis (zalm, forel). En van de groenten is de biet een goede partner. De sigrine (mosterdolie) en gluconasturtine zijn verantwoordelijk voor de scherpe smaak (de laatste stof bepaalt ook de pittigheid van waterkers, maar dat terzijde).

Bewaren

http://cmgtcontent.ahold.com.kpnis.nl/cmgtcontent/media/000013000/000/000013082_002_37967_200.jpgIn het najaar geoogst kan het in kisten met vochtig zand worden bewaard in de kelder. In de koelkast, met een hoge vochtigheidsgraad, tot wel een jaar. Stukken wortel in een zakje in de diepvries. Dat is -20o C of soms nog wat meer. Dan worden ze na ontdooien wel zacht, maar als u ze diepgevroren raspt is er niets aan de hand. De ideale temperatuur is -5o C. Anderen zeggen: eerst raspen dan invriezen. Ons bezwaar daarbij is dat de scherpte dan sneller vervliegt. (Als u veel raspt: ventileer goed!)

Inmaken kan ook. De Duitsers zijn goed in het inmaken van mierikswortel. Lees dit.

Voedingswaarde

Per 100 gram [6]:

caloriën

laag: 86 kcal

mineralen

rijk, t.w. kalium 554 mg, calcium 105 mg, fosfor 63 mg, magnesium 33, mangaan 460 µg, koper 140 µg

vitamine B1

140 µg

vitamine B2

110 µg

vitamine B6

180 µg

vitamine C

veel, nl. 80 – 114 mg

 

In Duitsland heeft men het over de Bayrische Zitrone, vanwege de grote hoeveelheid vitamine C

Teelt

Het worden forse planten, van wel 90 cm hoog. Het blad heeft wel wat van veldzuring weg.

Zaaien

n.v.t. – wortelstekken

Uitplanten

Vroege voorjaar
In juni opgraven, de wortelstokken ontdoen van vertakkingen en weer ingraven.
De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat wij dat lang niet altijd doen.

Oogst

Na de eerste nachtvorst, als het blad is afgestorven tot het vroege voorjaar.

Wij oogsten meestal in januari, als we de bedden opmaken. Door de wisselteelt verhuizen de mierikswortels (lees: de stekken) naar het bed waar vorig jaar de wortelgroenten stonden. En aangezien we de hele winter pastinaken, schorseneren enz. oogsten, is het vroege voorjaar het beste moment.

Oogst alles

Oogst zorgvuldig. De kleinste snippers wortels die in de grond achterblijven zorgen voor nieuwe plantjes. Dan is het opeens onkruid.

Planten
Als u een wortelstek heeft bemachtigt, plant deze dan niet vertikaal. Dat geeft niet alleen veel blad maar isbovendien zeer moeilijk oogsten. Het beste is schuin naar beneden, bijna horizontaal.

Mierikswortel - wortelstek.jpg

Een wortelstek, gesneden van een 'octopus'. Ontdoe de stek van zijwortels.

Mierikswortel - wortelstek planten 1.jpg

Schuin in de aarde leggen. En zand erover.

Tè horizontaal, dan worden ze amper dik.

Tè verticaal vormt te veel blad.

Mierikswortel - wortelstek planten 3.jpg

Dit is fout geplant. Het beste is de hals 2 à 3 cm boven de aarde te houden.

Mierikswortel - octopus.jpg

Dit is een mislukkeling. Een octopus. Maar wel goed voor stekken.

Mierikswortel - rizomen.jpg

En zo zien we ze graag. Stevige wortels van pakweg 40 cm lang.

Plantafstand: 1 meter tussen de planten (professionals in Duitsland hanteren 25 cm tussen de planten en 60 cm tussen de rijen)

Water: normaal

Tip: Wij planten mierikswortel tussen de aardappelen. Volgens een overlevering geeft dat een betere oogst. Wij hebben niet te klagen over onze aardappeloogst, dus wie weet is het waar. Of gewoon kul, maar het gaat goed samen.

Bemesting

Hoge compostbehoefte [3]. Absoluut geen verse mest. Wilt u bemesten? Bereid het bed dan in de herfst voor en plant in het voorjaar.

Bodem & standplaats

Zon of schaduw. Matig vochtige humusrijke zand- of zanderige grond (löss) is oké. Wij telen op zandgrond. Het is natuurlijk wel zo dat de penwortel zich mooi moet kunnen vormen.

Rassen

n.v.t.

Zaadteelt

n.v.t.

Ziekten en belagers

Muizen en engerlingen willen wel eens aan de wortels knagen.

 

Literatuur: [1] Food Plants of the World; [2] Planten voor Dagelijks Gebruik; [3] Groente & Fruit Encyclopedie; [4] The Oxford Companion to Food [5] Wikipedia 22-12-2007; [6] Das Kren- und Meerrettich-Kochbuch